Skansen Sanocki
Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku – największy skansen w Polsce, założony w 1958 z inicjatywy Aleksandra Rybickiego i Jerzego Tura, prezentuje kulturę ludową pogranicza na obszarze pogórzy oraz wschodniej części polskich Karpat (Bieszczady, Beskid Niski). Oddział terenowy muzeum znajduje się Uluczu. Pod względem ilości zgromadzonych obiektów jest największym skansem w Polsce. Park etnograficzny zajmuje powierzchnię 38 ha. W zakresie zainteresowań Muzeum w Sanoku znajduje się kultura ludowa, budownictwo mieszkalne, gospodarcze, przemysłowe i sakralne czterech grup etnograficznych: Łemków, Bojków, Pogórzan Wschodnich i Zachodnich oraz Dolinian. Obiekty przenoszone do skansenu prezentują formy typowe dla wymienionych grup etnograficznych. Wyjątkową atrakcję skansenu stanowi ekspozycja malarstwa cerkiewnego (XVI-XIX w.), obecnie jedna z najlepszych i największych w kraju.
Na terenie skansenu, na skraju terasy nadzalewowej, z której rozpościera się widok na całe miasto i przedpole Bieszczadów, znajduje się stanowisko archeologiczne. W miejscu tym znajdowała się kiedyś osada celtycka (zob. Anartowie) a następnie wczesnośredniowieczna.
Prezentacja dorobku kultury materialnej poszczególnych grup etnograficznych tj. Pogórzan (Głuchoniemców[1]), Dolinian, Łemków i Bojków eksponowana jest w oddzielnych sektorach, każda stosownie do fizjografii terenu jaki kiedyś zamieszkiwała. Budownictwo pogórzańskie i doliniańskie zlokalizowane jest w niższych partiach skansenu, natomiast łemkowskie i bojkowskie na kulminacjach terenowych. Pogórzanie zamieszkujący całe Podkarpacie stanowili ludność polską, typowo rolniczą. Dolinianie zamieszkujący dawniej okolice Sanoka i Leska stanowili grupę mieszaną polsko-ruską. Całkowicie odmienną grupę tworzyli Łemkowie i Bojkowie niegdysiejsi potomkowie osadników rusko-wołoskich.
W skansenie zostały odtworzone typowe układy zabudowy wsi i zagospodarowania zagród. Na terenie parku etnograficznego zgromadzonych jest ponad 100 obiektów budownictwa drewnianego z okresu od XVII do XX wieku. Do najliczniejszych grup obiektów należą budynki mieszkalne lub mieszkalno-gospodarcze m.in. kuźnie, olejarnie. Znajdują się tu również obiekty sakralne, budynki użyteczności publicznej m.in. szkoły, plebanie, dworki, remizy strażackie oraz obiekty przemysłowe służące eksploatacji ropy naftowej.
Do najcenniejszych zabytków w kolekcji skansenu należą:
- w sektorze bojkowskim (Bieszczady Zachodnie, Góry Sanocko-Turczańskie): Cerkiew Narodzenia NMP z Grąziowej (1731), cerkiew z Rosolina (1750), zagroda ze Skorodnego (1861)
- w sektorze łemkowskim (Beskid Niski): cerkiew z Ropek (1801), kurna chałupa z Komańczy (1885), zagroda z Pielgrzymki (1870), zagroda jednobudynkowa z Królika Polskiego z końca XIX w.
- w sektorze Pogórzan wschodnich (Pogórze Strzyżowskie, Kotlina Jasielsko-Krośnieńska): drewniany kościół z Bączala Dolnego (1667), plebania z Ropy, szkoła wiejska z Wydrnej, chałupy z Równego (1824), Dydni i Węglówki
- w sektorze Pogórzan zachodnich (Pogórze Ciężkowickie, Pogórze Jasielskie): chałupa tkacka z Korczyny (1790), zagroda garncarska z Rzepiennika oraz chałupa z Ustrobnej
- w sektorze Dolinian (Pogórze Dynowskie, Pogórze Bukowskie): chałupa z Dąbrówki (1681) i Nadolan (1866), chałupa kołodzieja z Posady Sanockiej.
Na ekspozycję specjalną składa się stała wystawa ikon karpackich oraz wystawa urządzeń dla przemysłu naftowego. W 1994 r. pożar zniszczył w skansenie kilka drewnianych obiektów.
Obecnym dyrektorem skansenu jest Jerzy Ginalski, poprzednik Jerzy Czajkowski.
Zostaw wiadomość